«IHTIDA» Η Ρωμιοσύνη που έμεινε στην Τουρκία μετά το 1922

 
Νίκου Χειλαδάκη
Δημοσιογράφου- Συγγραφέα-Τουρκολόγου

     Στις 30 Ιανουαρίου του 1923 υπογράφτηκε η συνθήκη  της ανταλλαγής των πληθυσμών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας, (Türk – Yunan Mübadelesine İlişkin Sözleşme ve Protokol Anlaşması). Σύμφωνα με την  συνθήκη  αυτή,  όλοι οι Ρωμηοί χριστιανοί της Μικράς Ασίας και της ανατολικής Θράκης πλην της Κωνσταντινούπολης και των νήσων Ίμβρου και Τενέδου, θα έπρεπε να φύγουν για την Ελλάδα ενώ από την άλλη πλευρά οι μουσουλμάνοι της Ελλάδας πλην της δυτικής Θράκης, θα έπρεπε να πάνε στην Τουρκία. Έτσι ένα θλιβερό καραβάνι της προσφυγιάς ξεκινούσε από τα πατροπαράδοτα χώματα της Μικράς Ασίας στον δρόμο της εξορίας. Στην Μικρά Ασία δεν θα ακούγονταν πια ο ήχος της καμπάνας που θα καλούσε το ελληνορθόδοξο ποίμνιο για την Θεία Λειτουργία, ένας ήχος που ηχούσε αδιάκοπα επί δυο σχεδόν χιλιετίες.

Η Αλεξανδρούπολη (DEDEAGATCH) των δακρύων και της προσφυγιάς (1922-1923)

(Το άρθρο δημοσιεύτηκε στα φύλλα 255 και 256 Φεβρουαρίου 2011 της εφημερίδας ‘ΠΟΛΙΤΗΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ’)

Η πόλη μας, ως συγκοινωνιακός κόμβος ανάμεσα σε Ανατολή και Δύση δέχτηκε πολλές φορές σε καιρούς πολέμων πρόσφυγες, χριστιανούς και μουσουλμάνους, που είτε έμειναν εδώ είτε κυρίως πέρασαν για να συνεχίσουν το ταξίδι τους μέχρι να βρουν έναν καλύτερο τόπο να εγκατασταθούν. Αναμφίβολα όμως την πιο δραματική υποδοχή προσφύγων από την Ανατολική Θράκη, τη Μικρασία, τον Πόντο και αλλού, την έζησε το 1922 μετά την κατάρρευση του Μικρασιατικού μετώπου. Χαρακτηρισμένη ως η «μεγαλύτερη μετακίνηση πληθυσμών στην ιστορία», η αθρόα εισροή προσφύγων στην ελληνική επικράτεια, απότοκη της λεγόμενης Μικρασιατικής Καταστροφής, προκάλεσε μια σειρά ανακατατάξεων σε δημογραφικό και οικονομικό επίπεδο, τα οποία κλήθηκε να αντιμετωπίσει η Ελλάδα εν μέσω των ήδη διαμορφωμένων αρνητικών κοινωνικών και οικονομικών συνθηκών. Τα προβλήματα αυτά ήταν η στέγαση, οι υποδομές υποδοχής και εγκατάστασης, η δημόσια υγεία και η επαγγελματική αποκατάσταση των προσφύγων.

«Εικόνα 1: O Στυλιανός Γονατάς και o Νικόλαος Πλαστήρας.»

Φτάσε όπου δεν μπορείς!

Νίκος Καζαντζάκης (18 Φεβρουαρίου 1883 - 26 Οκτωβρίου 1957), απόσπασμα από τον πρόλογο του βιβλίου "Αναφορά στον Γκρέκο", Εκδόσεις Καζαντζάκη.

Μαζεύω τα σύνεργά μου: όραση, ακοή, γέψη, όσφρηση, αφή, μυαλό, βράδιασε πια, τελεύει το μεροκάματο, γυρίζω σαν τον τυφλοπόντικα σπίτι μου, στο χώμα. 'Οχι γιατί κουράστηκα να δουλεύω, δεν κουράστηκα, μα ο ήλιος βασίλεψε…»

Ο ήλιος βασίλεψε, θάμπωσαν τα βουνά, οι οροσειρές του μυαλού μου κρατούν ακόμα λίγο φως στην κορφή τους, μα η άγια νύχτα πλακώνει, ανεβαίνει από τη γης, κατεβαίνει από τον ουρανό, και το φως ορκίστηκε να μην παραδοθεί, μα το ξέρει, σωτηρία δεν υπάρχει, δεν θα παραδοθεί, μα θα σβήσει.

Η διαδικασία υποδοχής και στέγασης προσφύγων

Η διαδικασία υποδοχής και στέγασης

Η στέγαση των προσφύγων τον πρώτο καιρό της εγκατάστασής τους στην Ελλάδα

Κατά τις πρώτες ώρες της μικρασιατικής τραγωδίας, η πρώτη δραστηριοποίηση από πλευράς ελληνικών αρχών ήταν η συλλογή τροφίμων και χρημάτων για να περιθάλψουν τα ράκη που αποβιβάζονταν από το «Καρνάκ» και τη «Φρυγία», τα δυο πρώτα ξένα ατμόπλοια που κατέπλευσαν στον Πειραιά. Όπως ήταν φυσικό, εξίσου πρωταρχική ενέργεια υποδοχής ήταν η παραχώρηση, όπου υπήρχαν, των υπόστεγων του Πειραιά, των προτεσταντικών εκκλησιών της πόλης και κάποιων αιθουσών του Τζάννειου Νοσοκομείου. 

Και πάρα πολύ σύντομα, στις εφημερίδες της 2ας Σεπτεμβρίου, πλάι στις ειδήσεις για τη «Σμύρνη που καίγεται», τους «χριστιανούς που σφαγιάζονται» και τον Βενιζέλο που «αγωνίζεται να σώσει τη Θράκη», διαβάζουμε στα ψιλά γράμματα ότι στο Υπουργείο Δικαιοσύνης «μελετάται η τροποποίηση του ενοικιοστασίου», στο σημείο που αφορά στην υπενοικίαση των δωματίων. Ακόμη, στο Ελεύθερον Βήμα παρουσιάζεται από τις πρώτες κιόλας μέρες «προσφορά δωματίου εντός κατοικίας», αλλά υπό τον εξής όρο: το δωμάτιο προσφέρεται «για ενοικίαση από οικότροφο προσφυγοπούλα». Τα δείγματα αυτά είναι οι προάγγελοι, κατά κάποιον τρόπο, των επικείμενων επιτάξεων, έστω και αν για την ώρα μάλλον δε φαίνεται να υπάρχει σαφής αντίληψη στο κράτος και στην κοινή γνώμη περί της εκτάσεως των γεγονότων. Στο μεταξύ οι καταλήψεις επεκτείνονται σε κάθε κενό, δημόσιο χώρο.

Βίκα Δ. Γκιζελή, «Επίταξις ακινήτων κατοικουμένων ή οπωσδήποτε χρησιμοποιουμένων», στο συλλογικό τόμο Ο ξεριζωμός και η άλλη πατρίδα, Επιστημονικό Συμπόσιο,εκδ. Εταιρεία Σπουδών Νεοελληνικού Πολιτισμού και Γενικής Παιδείας, Αθήνα 1997, σσ. 71-72

 

Παράγοντες που επηρέασαν την κίνηση του πληθυσμού στο Αιγαίο

1. Εισαγωγή
Ο ιστορικός που θα επιχειρήσει να ασχοληθεί με τη μελέτη των πληθυσμών σε παλαιότερες περιόδους θα έρθει αντιμέτωπος με ορισμένα προβλήματα που έχουν να κάνουν κυρίως με την έλλειψη αξιόπιστων πηγών. Ειδικά όσον αφορά στην περιοχή που εξετάζεται εδώ, οι αξιόπιστες στατιστικές μαρτυρίες, π.χ. απογραφές του πληθυσμού με σύγχρονες μεθόδους, λείπουν παντελώς πριν από το 19ο αιώνα, ενώ οι όποιες πηγές γίνονται όλο και σπανιότερες όσο προχωράμε βαθύτερα στο παρελθόν. Πολύ συχνά λοιπόν οι διαθέσιμες πηγές μάς παρέχουν περισσότερο εκτιμήσεις σε σχέση με την κίνηση του πληθυσμού και λιγότερο ακριβή ποσοτικά δεδομένα. Άλλωστε, οι συγκεκριμένες πηγές δε δημιουργήθηκαν για να εξυπηρετήσουν τις ανάγκες του σύγχρονου ιστορικού, αλλά τις ανάγκες των εκάστοτε διοικούντων που ήταν σίγουρα διαφορετικές από τις δικές μας.

Το Ηλιακό Φωνήεν Ιώτα

* Το φωνήεν Ιώτα.

* Το ένατο γράμμα του ελληνικού αλφάβητου.

* Ο Ήλιος.

Η κάθετος γραμμή του ψηφίου  αναπαριστά την Μονάδα, η οποία εκφράζει τον Ήλιο σαν Πατέρα των πάντων. Είναι ακόμη τo Ι στο μέσον ακριβώς της σειράς των επτά φωνηέντων, όπως ο Ήλιος βρίσκεται στο κέντρο του πλανητικού συστήματος αλλά και στο μέσον της μαγικής διάταξης των πλανητών. Ακόμη, στο ίδιο το όνομα του άστρου, το Ι υπάρχει ακριβώς στο μέσον της σειράς των πέντε γραμμάτων, με το φωνήεν Η να βρίσκεται αριστερά του (ο Άρης) και το Ο δεξιά του (η Αφροδίτη), όπως ακριβώς και μέσα στην πλανητική διάταξη.  

Ο πληθυσμός στον Πόντο κατά την αρχαιότητα

Από την εποχή του Ομήρου «πόντος» σημαίνει θάλασσα. Θάλασσα αναπεπταμένη και πλατιά- ανήσυχο και ανοικτό πέλαγος. Σε αρκετούς αρχαίους συγγραφείς ο όρος Πόντος ταυτίζεται με τον Άξενο (κατ' ευφημισμόν Εύξεινο) Πόντο, την τρικυμισμένη και σκουρόχρωμη Μαύρη Θάλασσα. Αυτήν που αντίκρισαν από τα βουνά οι μύριοι του Ξενοφώντα αναφωνώντας με ανακούφιση: «Θάλαττα, θάλαττα».

Η μουσική των Ελλήνων του Πόντου

Οι βασικές ιστορικές φάσεις εξέλιξης της μουσικής των Ελλήνων του Πόντου 

από τους αρχαίους χρόνους μέχρι σήμερα

του Παύλου Ι. Τσακαλίδη,
Διδάκτορα Μουσικής του Εθνικού Πανεπιστημίου Μουσικής του Βουκουρεστίου

Η ιστορική εξέλιξη της μουσικής των Ελλήνων του Πόντου αποτελεί ένα μεγάλο και εξαιρετικά πολύτιμο κεφάλαιο που -σε σύγκριση με την ιστορία τους- έχει ερευνηθεί πολύ λιγότερο. Οι γραπτές, ηχητικές και φωτογραφικές πηγές για τη μουσική του ποντιακού λαού είναι περιορισμένες και αυτό κάνει πιο δύσκολη την έρευνα στο θέμα αυτό. Για σχεδόν 3.000 χρόνια οι Πόντιοι ζούσαν ως συμπαγής ομάδα σε κοινό έδαφος και ο μουσικός τους πολιτισμός εξελισσόταν ομαλά. Η συνέπειες της Μικρασιατικής καταστροφής αναγκάζουν των ελληνοποντιακό πληθυσμό να αλλάξουν τον τόπο παραμονής τους. Η συνθήκη της Λοζάννης, που υπογράφτηκε στις 30 Ιανουαρίου του 1923, ανοίγει την νέα, προσφυγική σελίδα για τους Έλληνες του Πόντου.

Οι Αρχαίες Ελληνικές πόλεις του Εύξεινου Πόντου

Ο Στράβων αναφέρει πως στην αρχαιότητα, η Μαύρη Θάλασσα συχνά αποκαλείτο απλά Πόντος (δηλ. η Θάλασσα). Για το μεγαλύτερο μέρος η Ελληνική παράδοση αναφέρεται στη Μαύρη Θάλασσα ως Εύξεινος Πόντος, (Φιλόξενη Θάλασσα). Ο όρος αποτελει ευφημισμό που αντικατέστησε τον πρότερο όρο Άξεινος Πόντος (Αφιλόξενη Θάλασσα), τον οποίο πρωτοσυναντάμε στον Πίνδαρο (αρχές του 5ου αιώνα π.Χ.). Ο Στράβων πιστεύει πως η Μαύρη Θάλασσα αποκαλείτο αφιλόξενη προ της Ελληνικής αποικιοποίησης, γιατί η διάπλευσή της ήταν δύσκολη, και γιατί οι ακτές της κατοικούνταν από άγριες φυλές, και πως το όνομα άλλαξε σε φιλόξενη αφού οι Μιλήσιοι αποίκησαν την περιοχή, καθιστώντας την μέρος του Ελληνικού πολιτισμού. Η γη στο ανατολικό όριο της Μαύρης Θάλασσας, η Κολχίς (σημερινή Γεωργία), σηματοδοτούσε για τους Έλληνες ένα από τα όρια του αποικιακού τους χώρου.

Τραπεζούντα

Άποψη των τειχών της Τραπεζούντας.
Bryer, A., Winfield, R., The Byzantine Monuments and Topography of the Pontos, 2, plates, Dumbarton Oaks Studies 20; Dumbarton Oaks Research Library and Collection, Trustees for Harvard University, Washington D.C., σ. 143.
©Ministry of Culture Directorate General of Monuments and Museums, Ankara

Η Τραπεζούντα (τουρκικά Trabzon) είναι πόλη της Μικράς Ασίας (Πόντος) στις ακτές του Ευξείνου Πόντου, στη σημερινή Τουρκία. Παλιά ελληνική αποικία κατά την Αρχαιότητα, πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας των Μεγάλων Κομνηνών, μεγάλο αστικό και πολιτιστικό κέντρο των Ελλήνων Ποντίων μέχρι το 1922 και την Μικρασιατική Καταστροφή. Ίσως αποικία της να ήταν και η Τραπεζούς στον Περσικό κόλπο.