Το χρονικό ενός προαποφασισμένου πογκρόμ

3 Σεπτεμβρίου

Ο εκρηκτικός μηχανισμός που προορίζεται για το τουρκικό προξενείο στη Θεσσαλονί­κη 

μεταφέρεται μυστικά από την Τουρκία στην Ελλάδα όπου τον παραλαμβάνει πιθα­νότατα

 ο εικοσάχρονος Οκτάι Ενγκίν.

4 Σεπτεμβρίου πρωί

Ο Οκτάι Ενγκίν ξεναγεί τον βασιλιά Παύλο και τη Φρειδερίκη στο τουρκικό περίπτερο της 

Διεθνούς Έκθεσης λίγες ώρες πριν βά­λει τη βόμβα.

4 Σεπτεμβρίου απόγευμα

Η γυναίκα του Τούρκου προξένου φωτο­γραφίζει το προξενείο και πηγαίνει το φιλμ για εμφάνιση στον

 γνωστό φωτορεπόρτερ της Θεσσαλονίκης.

4 Σεπτεμβρίου

Επιστρατευμένοι εργάτες και χωροφύλακες από διάφορες περιοχές της Ανατολίας, κα­ταφθάνουν 

στην Κωνσταντινούπολη με τρένα και πλοία.

5 Σεπτεμβρίου

Μυστική συνάντηση πρωθυπουργού Αντνάν Μεντερές με δύο υπουργούς του και εμφά­νιση στο

 γνωστό εστιατόριο του Πέραν, Χατζηαμπντουλάχ.

6 Σεπτεμβρίου 00.06 π.μ.

Έκρηξη στο τουρκικό προξενείο στη Θεσ­σαλονίκη.

6 Σεπτεμβρίου πρωί

Η γυναίκα του Τούρκου προξένου παίρνει τις φωτογραφίες του προξενείου και φεύγει α­πό τη

 Θεσσαλονίκη.

6 Σεπτεμβρίου 04.00 μ.μ.

Έκτακτη έκδοση της εφημερίδας «Ιστανμπούλ Εξπρές» με τίτλο «του μπαμπά μας το σπίτι

 καταστράφηκε από βόμβα» και φωτο­μοντάζ στις φωτογραφίες της γυναικάς του Τούρκου προξένου.

6 Σεπτεμβρίου 05.00 μ.μ.

Συγκέντρωση στην πλατεία Ταξίμ, όπου εκ­φωνούνται πύρινοι λόγοι εναντίον των Ελλήνων.

6 Σεπτεμβρίου 05.30 μ.μ.

Εκκίνηση των διαδηλώσεων με κεντρικό σύν­θημα «η Κύπρος είναι τουρκική και θα πα­ραμείνει».

6 Σεπτεμβρίου 06.30 μ.μ.

Οι πρώτες μειονοτικές περιουσίες αρχίζουν να καταστρέφονται και τα επεισόδια επε­κτείνονται σε όλη

 την Ιστικλάλ. Ταυτόχρονα, αντίστοιχα επεισόδια ξεκινούν στη Σμύρνη.

6 Σεπτεμβρίου 08.00 μ.μ.

Το πογκρόμ περνάει τη γέφυρα του Γαλατά και απλώνεται και στις δύο πλευρές του Βο­σπόρου.

 

Ιστορικό σημείωμα

Το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου 1955 στην πλατεία Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης πύρινοι λόγοι κατά των Ελλήνων και των επι­διώξεων τους για την Κύπρο θα εξελιχθούν σε ένα πρωτοφανές πογκρόμ εναντίον των μειονοτήτων και των περιουσιών τους. Η σπίθα όμως για τη λαίλαπα των Σεπτεμβριανών έχει μπει πολύ πριν.

Το 1947 συντελείται η παραχώρηση των Δωδεκα­νήσων από την Ιταλία στην Ελλάδα, χωρίς η Τουρκία να προβάλει οποιαδήποτε αντίρρηση. Τρία χρόνια αρ­γότερα, το 1950, το δημοψήφισμα της Κύπρου δια­κηρύσσει στις εγγυητήριες δυνάμεις την πρόθεση των Ελληνοκυπρίων για Ένωση με την Ελλάδα. Το 1952 Ελλάδα και Τουρκία προσχωρούν στις τάξεις του ΝΑΤΟ προς επίρρωσιν των προσδοκιών -κυρίως της αμερικανικής πλευράς- για ένα λιγότερο ακανθώδες μέλλον ανάμεσα σε δύο σύμμαχες χώρες.

Η χρονιά του ‘55 αποδεικνύεται καθοριστική. Από τη μια, Αμερικανοί και Βρετανοί πιέζουν να μη συ­ζητηθεί το Κυπριακό στην Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ. Στην καρδιά της ψυχροπολεμικής περιόδου κανείς στη Δύση δεν θέλει να διαταράξει τις ενδοσυμμαχικές συμμαχίες. Από την άλλη, σε Ελλάδα και Τουρκία μία ο­λόκληρη γενιά φοιτητών έχει πολιτικοποιηθεί γύρω από το Κυπριακό Ζήτημα.

Τον Απρίλιο της ίδιας χρονιάς ξεκινά στην Κύπρο ο ένοπλος αγώνας της ΕΟΚΑ, ενώ η βρετανική κυ­βέρνηση καλεί Ελλάδα και Τουρκία σε τριμερή διάσκεψη με την προσδοκία ενός αδιεξόδου που θα επιβεβαίωνε τους Άγγλους σαν τη μόνη κυρίαρχη δύ­ναμη στη Μεγαλόνησο. Τις παραμονές της Τριμερούς ο υπ. Εξωτερικών της κυβέρνησης Μεντερές διαμηνύει ότι χρειάζεται την υποστήριξη μαζικών κινητοποιήσεων στην Τουρκία, οι οποίες θα διατρανώνουν την θέληση του τουρκικού λαού για το μέλλον της Κύ­πρου. Φυσικά οι Βρετανοί ενθαρρύνουν τη στάση αυ­τή, πάντοτε με στόχο την τελεσφόρηση του σχεδίου που θα οδηγήσει τη διάσκεψη σε αδιέξοδο.

Ανάμεσα στους Ελληνοκυπρίους και τους Έλληνες που επιθυμούν την Ένωση και τους Τούρκους και τους Τουρκοκυπρίους που αντιπροτείνουν ότι αν τεθεί θέμα αποχώρησης των Άγγλων η Κύπρος είναι δική τους, η ανταλλαγή πληθυσμών έχει αφήσει πίσω της τους αστικούς ελληνικούς πληθυσμούς της Τουρκίας -κυρίως αυτόν της Κωνσταντινούπολης- που ευημερούν στις ίδιες πολύχρωμες συνοικίες με τους Εβραίους, τους Αρμένιους, τους Λεβαντίνους και φυσικά τους Τούρ­κους. Οι Έλληνες αυτοί κρατούν στα χέρια τους στις περισσότερες περιπτώσεις το εμπόριο. Οι ίδιοι επίσης είναι αυτοί που θα «υποδεχθούν» το Δημοκρατικό Κόμ­μα και τον Αντνάν Μεντερές στην εξουσία, με την ελ­πίδα μιας πιο διαλλακτικής στάσης απέναντι τους.

Στη Θεσσαλονίκη την ίδια εποχή, ο 20χρονος Οκτάι Ενγκίν, υπάλληλος του τουρκικού προξενείου, είναι το πρώτο μέλος της μουσουλμανικής μειονότητας που φοιτά στη Νομική Σχολή. Για Έλληνες και Τούρκους προορίζεται ίσως ως σύμβολο γεφύρωσης του χάσματος ανάμεσα στις δύο χώρες. Όπως θα αποδειχθεί αργό­τερα όμως θα παίξει έναν πολύ πιο σκοτεινό ρόλο.

Με κεντρική καθοδήγηση, ο Ενγκίν θα παραλάβει από την Τουρκία στις 3 Σεπτεμβρίου του 1955 τη βόμ­βα που προορίζεται για το προξενείο της Θεσσαλονίκης. Την επόμενη ημέρα το πρωί -ως ο κατ' εξοχήν φέρελπις νέος της μειονότητας- θα ξεναγήσει το ελ­ληνικό βασιλικό ζεύγος στο πρώτο τουρκικό περίπτερο στη Διεθνή Έκθεση της Θεσσαλονίκης. Την ίδια μέρα, η σύζυγος του Τούρκου προξένου στη Θεσσαλο­νίκη θα φωτογραφίσει το κτίριο του προξενείου και θα πάει τα φιλμ σε φωτογραφείο της πόλης για εμ­φάνιση. Λίγο μετά τα μεσάνυχτα της επόμενης ημέρας, στις 00.06, καθώς ξημερώνει η 6η Σεπτεμβρίου, μικρής έκτασης έκρηξη σημειώνεται στο τουρκικό προξενείο στη Θεσσαλονίκη, δίπλα από το σπίτι που λέ­γεται ότι μεγάλωσε ο Κεμάλ Ατατούρκ.

https://www.youtube.com/watch?v=KeCfvs3N5Ak

Στις 4 το απόγευμα στην Κωνσταντινούπολη, η ε­φημερίδα «Ιστανμπούλ Εξπρές» κυκλοφορεί έκτακτο παράρτημα με πρωτοσέλιδο τίτλο «Του πατέρα μας το σπίτι καταστράφηκε με βόμβα». Ο πηχυαίος τίτλος συνοδεύεται από τη φωτογραφία που είχε τρα­βήξει η γυναίκα του Τούρκου προξένου στη Θεσσα­λονίκη πριν από την έκρηξη, καταλλήλως μονταρι­σμένη. Με το πρωτοσέλιδο και τουρκικές σημαίες στα χέρια, η ήδη προγραμματισμένη συγκέντρωση των μελών της φοιτητικής οργάνωσης «Η Κύπρος είναι Τουρκική» στην πλατεία Ταξίμ της Κωνσταντινούπολης παίρνει διαφορετικές διαστάσεις. Ανάμεσα στους συγκεντρωμένους δεν βρίσκονται μόνο φοιτητές, αλλά και εργάτες και χωροφύλακες που έχουν ταξιδέψει δύο ημέρες πριν μαζικά, με τρένα από τα βάθη της Ανατολίας. Όπως θα αποδειχθεί αργότερα, οι μη Κωνσταντινουπολίτες βρίσκονται εκεί έπειτα από ενορ­χηστρωμένη κινητοποίηση των τοπικών οργανώσεων του κυβερνώντος Δημοκρατικού Κόμματος, αλλά και εξαιτίας αντίστοιχης οργάνωσης εκ μέρους των μυστικών υπηρεσιών, που έχουν καταφέρει να «δια­βρώσουν» και τις τάξεις της οργάνωσης «Η Κύπρος είναι Τουρκική». Αυτά είναι τα μυστικά «συνεργεία καταστροφής» που εξυπηρετώντας σκοπούς της τουρκικής κυβέρνησης και κρατώντας λίστες με πληροφορίες για τα μειονοτικά σπίτια και καταστήματα ξε­κινούν το καταστροφικό τους έργο από την πλατεία Ταξίμ το απόγευμα της 6ης Σεπτεμβρίου. Γρήγορα θα εξαπλωθούν σε ολόκληρη την Πόλη.

Στη μεγάλη οδό του Πέραν τα ρολά των περισσο­τέρων ελληνικών καταστημάτων είναι κλειστά από νωρίς. Τούρκοι πολίτες έχουν προσπαθήσει να ειδοποιή­σουν τους Έλληνες φίλους και γείτονές τους. Τα «συ­νεργεία της καταστροφής» -άλλοι ντυμένοι χωροφύλακες, άλλοι με πολιτικά ρούχα- θα ξεκινήσουν να λεηλατούν λίγο μετά τις 6 το απόγευμα. Προφορικές μαρτυρίες α­ναφέρουν ανθρώπους που σπάζουν βιτρίνες με το κε­φάλι τους, διαδηλωτές που μπαίνουν σε επιχειρήσεις Ελλήνων και άλλων και πετούν βαριές μηχανές και ε­μπορεύματα από τον πρώτο και τον δεύτερο όροφο στους δρόμους της Πόλης, αλλά και ξυλοδαρμούς και βιασμούς στα σπίτια. Τουρκικά καταστήματα, μεσοτοιχία με μειονοτικά, θα παραμείνουν ανέπαφα δίπλα στα συ­ντρίμμια ελληνικών, αρμενικών και εβραϊκών κτιρίων. Δεκάδες εκκλησίες παραδίδονται στη μανία του πλήθους, αλλά και στις φλόγες της φωτιάς. Οι φωτογραφίες του Έλληνα φωτογράφου Δημητρίου Καλούμενου και πολλά χρόνια αργότερα αυτές του Τούρκου ναυάρχου Φάχρι Τσόκερ που επιφορτίστηκε με την έρευνα γύρω από τα Σεπτεμβριανά θα αποκαλύψουν σε ολόκληρο τον κόσμο τη νύχτα τρόμου που έζησαν οι Έλληνες της Πόλης και της Σμύρνης.

Οι ιστορικές πηγές που έρχονται στο φως ακόμη και σήμερα, με καθυστέρηση 55 ετών, συγκλίνουν ότι τα επεισόδια της νύχτας 6-7 Σεπτεμβρίου 1955 είχαν σί­γουρα προσχεδιαστεί από την κυβέρνηση Μεντερές. Η πλοκή των γεγονότων με την έκρηξη στη Θεσσα­λονίκη, άλλωστε, δεν αφήνει καμία αμφιβολία γι' αυ­τό. Η εισχώρηση κρατικών παραγόντων, οργάνων των μυστικών υπηρεσιών, αλλά και μελών του Δημοκρα­τικού Κόμματος στην οργάνωση «Η Κύπρος είναι Τουρ­κική» επίσης είναι δηλωτική της πραγματικής βούλησης της κυβέρνησης Μεντερές. Οι λίστες που κρατούν στα χέρια τους τα «συνεργεία της καταστροφής» με πληροφορίες για τα ακριβή στοιχεία των μειονοτικών "στό­χων αποτελούν ακράδαντη απόδειξη. Όπως ακράδα­ντη απόδειξη ότι τα γεγονότα αυτά ξέφυγαν από κά­θε έλεγχο των αξιωματούχων - υπαιτίων τους είναι και το γεγονός της επιστροφής του Μεντερές από τα μι­σά της διαδρομής για την Άγκυρα και η πολύ καθυστερημένη κατοπινή επιβολή στρατιωτικού νόμου. Άλλωστε, στο διπλωματικό παρασκήνιο τα Σεπτεμ­βριανά εξυπηρετούσαν πολλαπλούς σκοπούς για τον Μεντερές και τους επιτελείς του. Η λαϊκή κατακραυ­γή για τα ελληνικά αιτήματα που αφορούσαν την Κύ­προ ήταν σχεδόν αιτούμενο από τους Τούρκους διαπραγματευτές της τουρκικής αποστολής στην Τριμε­ρή του Λονδίνου. Από την άλλη, το εσωτερικό πολι­τικό σκηνικό δεν θα μπορούσε παρά να γίνει ευνοϊ­κότερο για τον Μεντερές μετά τα γεγονότα, αφού τού έδιναν την ευκαιρία να κυνηγήσει τόσο τους πολιτικούς αντιπάλους του στον στρατό και αλλού όσο και τους κομμουνιστές - κάτι που θα αντιμετωπιζόταν με σίγουρη συμπάθεια και από τους συμμάχους.

Όπως όμως τα γεγονότα εκείνης της νύχτας ξέφυ­γαν από κάθε έλεγχο, ακόμη και για τον Μεντερές, έ­τσι και η κατοπινή αμετροέπεια του στην εσωτερική πολιτική σκηνή της Τουρκίας οδήγησε τον ίδιο και τους συνεργάτες του στην πτώση. Πέντε χρόνια αργότερα ανατρέπεται με στρατιωτικό πραξικόπημα, ενώ μία α­πό τις δεκάδες δίκες στις οποίες υποβλήθηκε πριν τε­λικά κρεμαστεί αφορά τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών.

Μετά τα γεγονότα, η ελληνική κοινότητα της Πόλης δεν μετακινήθηκε μαζικά. Όπως εξηγούν ιστο­ρικοί, η τουρκοποίηση της εμπορικής ισχύος της Τουρκίας, αλλά κυρίως της αστικής τάξης που είχε ορα­ματιστεί ο Ινονού ήδη από το 1943 με την επαχθή φορολογία των μειονοτήτων, ήρθε απλά να συμπληρωθεί με το πογκρόμ. Είναι ξεκάθαρο, άλλωστε, πως τη νύχτα της 6ης Σεπτεμβρίου 1955 ο στόχος -παρά τον εκτροχιασμό των επεισοδίων- δεν ήταν η ζωή των Ελλήνων, αλλά κυρίως η οικονομική και ε­μπορική υπόσταση τους και η δυνατότητα τους να ζουν και να ευημερούν σαν οικονομικά ισχυρή κοι­νότητα στις συνοικίες της Πόλης. Παρότι την ολο­κλήρωση του στόχου αυτού θα φέρουν μετέπειτα διωγμοί, τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών θα παρα­μένουν πάντα στο ελληνικό υποσυνείδητο η απαρ­χή και ίσως η σημαντικότερη συγκινησιακά στιγμή του διωγμού των Ελλήνων της Πόλης.

Πηγή: «Τα Σεπτεμβριανά : Ο διωγμός των Ελλήνων της Πόλης» Έκδοση της εφημερίδας «Η ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ» Σεπτέμβριος 2010

https://www.youtube.com/watch?v=rIRX5EhEUiQ